ชื่อโครงการ โครงการพัฒนาชุมชนน่าอยู่ เมืองน่าอยู่

ผู้รับผิดชอบโครงการ ดร. จารุวรรณ ทับเที่ยง

หลักการและเหตุผล
          เมืองน่าอยู่ ในแนวคิดขององค์การอนามัยโลก คือ กระบวนการที่ทำให้ประชาชนตระหนักถึงความสำคัญของสุขภาพกาย สุขภาพจิต และสุขภาพสังคม และพร้อมที่จะร่วมกันสรรค์สร้างสภาวะแวดล้อมที่เหมาะสมในการดำรงชีวิต และในขณะเดียวกัน เมืองน่าอยู่ ก็คือเมืองที่มีการสร้างสรรค์และปรับปรุงสิ่งแวดล้อมทั้งด้านกายภาพและสังคมอย่างต่อเนื่อง รวมทั้งมีการขยายแหล่งทรัพยากรชุมชน โดยให้ประชาชนในชุมชนนั้นมีส่วนร่วมและช่วยเหลือซึ่งกันและกันเกี่ยวกับการดำเนินชีวิต เพื่อให้ได้ศักยภาพหรือคุณภาพของชีวิตที่ดีที่สุด
          กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข เป็นหน่วยงานแรกที่นำแนวคิดเมืองน่าอยู่ ขององค์การอนามัยโลกดังกล่าว มาใช้พัฒนาเมือง และชุมชน โดยเริ่มตั้งแต่ปี 2537 เป็นต้นมา มีผลการดำเนินงานที่ชัดเจนเป็นรูปธรรมมากขึ้นตามลำดับ โดยเฉพาะกิจกรรมการขยายแนวคิดเมืองน่าอยู่ที่เน้นด้าน “กระบวนการพัฒนาเมืองน่าอยู่” เพื่อนำไปสู่สุขภาพและสุขภาวะของประชาชนคนไทย ในปี 2547 และเพื่อนำไปสู่เมืองไทยแข็งแรง (Healthy Thailand) ในปี 2549 โดยเลือกที่จะเริ่มดำเนินการในพื้นที่ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เช่น เทศบาล และองค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) ขนาดใหญ่ก่อน
ศูนย์อนามัยที่ 9 พิษณุโลก ได้สนองตอบนโยบายของกรมอนามัย โดยดำเนินการโครงการเมืองน่าอยู่ด้านสุขภาพ ในพื้นที่รับผิดชอบ 5 จังหวัด ได้แก่ จังหวัด เพชรบูรณ์ พิษณุโลก ตาก อุตรดิตถ์ และสุโขทัย ตั้งแต่ ปี 2547 เป็นต้นมา มีผลการดำเนินงานที่ดี สามารถผลักดันให้การพัฒนาเมืองน่าอยู่ตามแนวทางของกรมอนามัยสำเร็จตามเป้าหมายที่วางไว้ คือ เทศบาลในพื้นที่ 5 จังหวัดดังกล่าวทั้งหมด 71 แห่งผ่านเกณฑ์กระบวนการเมืองน่าอยู่ด้านสุขภาพไม่น้อยกว่าร้อยละ 20, 40, 60 และ 70 ในปี 2547, 2548, 2549 และ 2550 ตามลำดับ
           สำหรับในปี 2551 ศูนย์อนามัยที่ 9 พิษณุโลกยังคงดำเนินการโครงการเมืองน่าอยู่อย่างต่อเนื่องโดยเปลี่ยนชื่อเป็นโครงการพัฒนาชุมชนน่าอยู่ เมืองน่าอยู่ และปรับเปลี่ยนวิธีการประเมินใหม่ ตามที่กรมอนามัยกำหนด คือ ประเมินทั้งเกณฑ์ด้านกระบวนการ และผลสัมฤทธิ์ด้านอนามัยสิ่งแวดล้อม

วัตถุประสงค์
             เพื่อสนับสนุนให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (เทศบาลและองค์การบริหารส่วนตำบล) พัฒนาและแก้ปัญหาด้านอนามัยสิ่งแวดล้อมพื้นฐานในท้องถิ่นตนเอง โดยใช้กลยุทธ์เมืองน่าอยู่เป็นเครื่องมือในการดำเนินงาน

กลุ่มเป้าหมาย และเป้าหมายการดำเนินงาน
 กลุ่มเป้าหมาย คือ เทศบาลจำนวน 77 แห่ง และ อบต.จำนวน 389 แห่ง ในพื้นที่สาธารณสุขเขต 2 (สถิติปี 2550) ครอบคลุม 5 จังหวัด ได้แก่ จังหวัดตาก พิษณุโลก เพชรบูรณ์ สุโขทัย และอุตรดิตถ์

เป้าหมายการดำเนินงาน
 1) เทศบาล จำนวนอย่างน้อยร้อยละ 76 ผ่านเกณฑ์ด้านกระบวนการเมืองน่าอยู่
 2) อบต. จำนวนอย่างน้อยร้อยละ 5 ผ่านผ่านเกณฑ์ด้านกระบวนการเมืองน่าอยู่
 3) เทศบาล จำนวนอย่างน้อยร้อยละ 30 มีผลสัมฤทธิ์ด้านอนามัยสิ่งแวดล้อม ระดับที่ 1
 4) อบต. จำนวนอย่างน้อยร้อยละ 2 มีผลสัมฤทธิ์ด้านอนามัยสิ่งแวดล้อม ระดับที่ 1

กลวิธีดำเนินงาน
 1) การเฝ้าระวัง (Surveillances) การรักษาสถานภาพของเทศบาลที่ผ่านเกณฑ์กระบวนการเมืองน่าอยู่ โดยการประเมินซ้ำ
     และจัดทำฐานข้อมูลให้เป็นปัจจุบัน
 2) การนิเทศ ติดตามและประเมินผล รอบ 6, 9, และ 11 เดือน
 3) การคุ้มครองผู้บริโภค ด้วยการปรับเกณฑ์ให้ท้องถิ่นต้องมีสัมฤทธิผลด้านอนามัยสิ่งแวดล้อม
 4) การสนับสนุนและพัฒนาศักยภาพภาคีเครือข่าย ด้วยการการประชุมสัมมนาแนวทางการดำเนินงาน สนับสนุนสื่อสิ่งพิมพ์ 
     วิทยากร และที่ปรึกษา เป็นต้น
 5) การประสานความร่วมมือกับแหล่งทุน เพื่อขอสนับสนุนงบประมาณ และความร่วมมือ

ระยะเวลาดำเนินการ
 ปีงบประมาณ 2551 (1 ตุลาคม 2550 – 30 กันยายน 2551)

งบประมาณ
 ศูนย์อนามัยที่ 9 พิษณุโลก จำนวน 170,800 บาท ใช้จริง จำนวน  136,603   บาท

สรุปผลการดำเนินงาน
  ผลผลิต
  1) ผู้รับผิดชอบงานเมืองน่าอยู่ทุกระดับ จำนวนประมาณ 201 คน จากจังหวัดตาก 35 คน จังหวัดพิษณุโลก 40 คน จังหวัดเพชรบูรณ์ 48 คน จังหวัดสุโขทัย 35 คน และจังหวัดอุตรดิตถ์จำนวน 43 คน ได้รับทราบหลักการ แนวทาง และคู่มือการดำเนินงาน ปี 2551 รวมทั้งร่วมกันหาแนวทางปรับปรุงการดำเนินงานให้มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น ผลสำรวจคะแนนความพึงพอใจของผู้เข้าร่วมประชุมในภาพรวม พบว่ามีค่าเฉลี่ย ร้อยละ 79.2 จากจำนวนผู้ตอบแบบสอบถามจำนวน 76 คน ผลสำรวจความคิดเห็นของผู้เข้ารับการประชุมต่อความรู้ที่ได้รับโดยเปรียบเทียบก่อนและหลังการประชุม พบว่า ได้รับความรู้เพิ่มมากขึ้น จากคะแนนระดับ 5.9 ก่อนการประชุม เป็น 7.9 หลังการประชุม รวมทั้งให้คะแนน ความรู้ที่สามารถนำไปปฏิบัติงานได้อยู่ที่ 8.1 จากคะแนนเต็ม 10
  2) เทศบาลร้อยละ 100 และอบต.ร้อยละ 22 ได้มีการประเมินตนเองตามเกณฑ์ที่กำหนด
  3) จัดทำฐานข้อมูลผลการดำเนินงานของเทศบาลและอบต.จำแนกรายจังหวัด
  4) มีการติดตาม นิเทศ และสุ่มตรวจประเมินเทศบาลและอบต. ในพื้นที่ 5 จังหวัด จำนวน 1 ครั้ง รวม 44 แห่ง จำแนกเป็น
      เทศบาล 27 แห่ง และ อบต. 17 แห่ง พบว่า มีความสอดคล้องกับผลการดำเนินงานของจังหวัด
  5) รายงานผลการดำเนินงานรอ บ 6, 9, และ 11 เดือนให้กับคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการของศูนย์อนามัยที่ 9 และ
      กรมอนามัย
  6) สรุปรายงานผลการดำเนินงานเมื่อสิ้นปีงบประมาณ

 ผลลัพธ์
  1) เทศบาล จำนวนร้อยละ 96.1 ผ่านเกณฑ์ด้านกระบวนการเมืองน่าอยู่
  2) เทศบาล จำนวนร้อยละ 67.5 มีผลสัมฤทธิ์ด้านอนามัยสิ่งแวดล้อม ระดับที่ 1
  3) อบต. จำนวนร้อยละ 9.5 ผ่านผ่านเกณฑ์ด้านกระบวนการเมืองน่าอยู่
  4) อบต. จำนวนร้อยละ 5.7 มีผลสัมฤทธิ์ด้านอนามัยสิ่งแวดล้อม ระดับที่ 1

ประโยชน์ที่ได้รับจากการทำโครงการ
 1) ท้องถิ่นดำเนินงานด้านอนามัยสิ่งแวดล้อมโดยใช้กลยุทธ์เมืองน่าอยู่เป็นแนวทางการขับเคลื่อน
 2) ท้องถิ่นสามารถตอบสนองต่อปัญหาด้านอนามัยสิ่งแวดล้อมพื้นฐานที่สำคัญตามเกณฑ์ที่กำหนดตามสภาพปัญหาและความพร้อมของท้องถิ่น

ปัจจัยแห่งความสำเร็จ
 1)  ความต่อเนื่องของโครงการ
 2) เป็นตัวชี้วัดของสำนักตรวจราชการฯ
 3) ความรับผิดชอบของผู้รับผิดชอบประเด็นยุทธศาสตร์
 4) ท้องถิ่นให้ความร่วมมือ

ปัญหา อุปสรรค ในการดำเนินงาน 
 1)ระดับท้องถิ่น พบว่า ปัญหาคือความไม่ต่อเนื่องของผู้รับผิดชอบงาน รวมทั้งศักยภาพที่ยังต้องการการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง
 2) ระดับจังหวัด พบว่า ปัญหาคือ เจ้าหน้าที่ทำงานเชิงรับ ไม่ให้ความสำคัญกับโครงการมากเท่าที่ควร
 3) ระดับศูนย์อนามัยที่ 9 พบว่าปัญหาคือ การทำงานยังไม่เป็นทีม โครงสร้างการมอบหมายงานไม่สอดรับกับประเด็น
     ยุทธศาสตร์
 4) ระดับกรม พบว่าปัญหาคือ ผู้รับผิดชอบงานหลักไม่ชัดเจน สื่อสนับสนุนมีน้อย รูปแบบการดำเนินโครงการยืดหยุ่นมากเกิน
    ไป

ข้อเสนอแนะ
 1) จัดอบรมด้านอนามัยสิ่งแวดล้อมเพื่อพัฒนาศักยภาพเจ้าหน้าที่ท้องถิ่น
 2) สนับสนุนการดำเนินงานของจังหวัด โดยปรับปรุงรูปแบบการดำเนินงานให้ชัดเจน และง่ายต่อการดำเนินงานให้มากขึ้น
 3) พัฒนาทีมงานเมืองน่าอยู่ โดยจัดตั้งในรูปคณะทำงาน ที่มีบทบาทหน้าที่สอดรับกับประเด็นยุทธศาสตร์พัฒนาชุมชนน่าอยู่
     เมืองน่าอยู่
 4) พัฒนาสื่อด้วยตนเอง เพื่อให้เหมาะสมกับบริบทของพื้นที่